Frontrunnerproject: Op weg naar sociale en stedelijke weerbaarheid
Veerkracht is het vermogen van een persoon, huishouden of gemeenschap om een ramp – zoals droogte, overstromingen, extreme temperaturen of een pandemie – te doorstaan, zich aan te passen en daarna weer verder te kunnen. Om veerkracht te versterken, is het belangrijk om te begrijpen welke factoren hieraan bijdragen, zoals sociale contacten, vertrouwen, toegang tot hulpbronnen en de inrichting van buurten. Ook is het belangrijk om te weten welke groepen tijdens een crisis kwetsbaarder kunnen zijn, bijvoorbeeld mensen met een lage sociaaleconomische positie. Zo kan ondersteuning gericht worden ingezet waar die het hardst nodig is.
Door klimaatverandering, verstedelijking en andere maatschappelijke ontwikkelingen veranderen de risico’s waarmee we te maken krijgen. Daardoor wordt het steeds belangrijker om ook de sociale en stedelijke kanten van veerkracht te begrijpen. Frontrunner 4 onderzoekt wat er vóór en tijdens een crisis kan worden gedaan om veerkracht te versterken en hoe gemeenschappen en steden zich beter kunnen voorbereiden op rampen, ermee om kunnen gaan en ervan kunnen herstellen.
Doel
Dit Frontrunner-project richt zich op het ontwikkelen van nieuwe kennis om de veerkracht van inwoners en gemeenschappen tijdens crises te versterken.
Aanpak
Binnen vier deelprojecten onderzoekt het Frontrunner 4-team hoe we de veerkracht van de samenleving kunnen versterken. We kijken naar de gevolgen van hete zomers voor verschillende groepen in stedelijke en regionale gebieden; hoe we desinformatie kunnen tegengaan; hoe we kwetsbare groepen tijdens crises effectief kunnen bereiken en hen kunnen helpen met een passende handelingsstrategie; en hoe we burgerinitiatieven, die zich inzetten om kwetsbaarheid te verminderen, beter kunnen ondersteunen. Ook onderzoeken we hoe sociale netwerken de verspreiding van het coronavirus hebben beïnvloed en hoe we onderzoeksresultaten op een begrijpelijke manier kunnen presenteren aan beleidsmakers.
De ongelijke impact van hitte
In Nederland krijgen we steeds vaker te maken met hogere temperaturen en langere periodes van hitte. In steden kan de warmte extra sterk oplopen. Beton en andere verharde oppervlakken houden warmte vast en door de beperkte hoeveelheid groen ontstaat het zogenaamde ‘Urban Heat Island effect’. Hierdoor kan het in steden aanzienlijk warmer worden dan in omliggende landelijke gebieden. Die extra hitte is niet alleen oncomfortabel, maar kan ook gevolgen hebben voor de gezondheid, vooral van kwetsbare groepen zoals ouderen, jonge kinderen en mensen met bestaande gezondheidsproblemen.
Vaak wordt aangenomen dat dichtbevolkte gebieden het meest kwetsbaar zijn voor hittestress. Maar dat is niet altijd het geval. Zo kunnen groepen die daadwerkelijk het meest kwetsbaar zijn buiten beeld blijven. Maha Habib, promovendus aan de TU Delft, onderzoekt welke mensen het meest worden geraakt door hitte. Uit haar onderzoek blijkt dat bepaalde woningtypen gevoeliger zijn voor oververhitting, maar dat hittestress ook samenhangt met sociale omstandigheden. Zo ervaren huurders en huishoudens met een lager inkomen vaker ongemak door hitte. Samen kunnen deze inzichten bijdragen aan een effectiever hittebeleid dat de gezondheid van mensen beter beschermt tegen extreme hitte.
Misinformatie en weerstand tegen crisismaatregelen
De waarden en communicatie rondom menselijk gedrag spelen een belangrijke rol bij het begrijpen van reacties op crises. Op het snijvlak van politieke communicatie en sociologie onderzoekt Lotte Schrijver, promovendus aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en Wageningen University & Research, waarom mensen zich verzetten tegen crisismaatregelen. Ze kijkt daarbij naar de wisselwerking tussen misinformatie en complottheorieën en de onderliggende overtuigingen, waarden en zorgen van mensen.
Uit haar onderzoek blijkt dat weerstand vaak samenhangt met diepere waarden, bijvoorbeeld rond autonomie, vertrouwen en de rol van de overheid. Communicatiestrategieën die een beroep doen op gezamenlijke verantwoordelijkheid, zoals mensen aansporen om zich ‘voor anderen’ te laten vaccineren, kunnen averechts werken wanneer mensen het gevoel krijgen dat hun eigen keuzevrijheid wordt beperkt. Dit soort inzichten zijn belangrijk om maatregelen en communicatie zo vorm te geven dat mensen deze ervaren als eerlijk, betrouwbaar, en dat ze aansluiten bij hun waarden. Dat kan bijdragen aan een effectieve aanpak van crises in de samenleving.
Burgerinitiatieven om kwetsbaarheid te verminderen
Een belangrijk onderdeel van crisisbestrijding is ondersteuning vanuit de gemeenschap. Die is juist in tijden van nood van grote waarde: wanneer formele systemen onder druk komen te staan, zijn gemeenschappen vaak de eerste plek waar mensen hulp en ondersteuning vinden. Guusje Enneking, promovendus aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, onderzoekt de rol van buurthuizen, informele netwerken, openbare ruimtes en vrijwilligersorganisaties die tijdens crises ondersteuning bieden.
Haar onderzoek richt zich op hoe deze vormen van gezamenlijke ondersteuning ontstaan, onder welke omstandigheden ze blijven bestaan en wie er wel of niet bij betrokken wordt. Het doel is om manieren te vinden waarop deze gemeenschappen beter kunnen worden ondersteund en versterkt. Dit is belangrijk, omdat inzicht in deze systemen kan helpen om ongelijkheid te verkleinen en ervoor te zorgen dat mensen tijdens crises op een eerlijke manier toegang hebben tot ondersteuning vanuit de gemeenschap.
De verspreiding van COVID-19 tussen verschillende regio’s in Nederland
Hoewel COVID-19 zich van persoon tot persoon verspreidde, verliep die verspreiding op grotere schaal niet overal hetzelfde. Waar mensen wonen, werken en naar school gaan, heeft invloed op hoe het virus zich tussen verschillende regio’s verspreidt. PingPing Song, promovendus aan het Erasmus MC, onderzoekt hoe het coronavirus zich tussen verschillende regio’s in Nederland verspreidde. Ze brengt in kaart hoe gemeenten met elkaar verbonden zijn op basis van waar mensen wonen en werken. Ook onderzoekt ze hoe dezelfde maatregel om de verspreiding van het virus te beperken, in verschillende regio’s heel andere effecten kan hebben.
Zo heeft een lockdown in de sterk met andere regio’s verbonden omgeving van Amsterdam mogelijk veel meer invloed op de verspreiding van het virus dan een lockdown in de relatief geïsoleerde provincie Zeeland. Haar onderzoek laat zien hoe waardevol het is om bij besluitvorming rekening te houden met geografische verschillen. Gerichte maatregelen kunnen zo de verspreiding van het virus beperken en tegelijkertijd de impact op het dagelijks leven zo klein mogelijk houden.
Publicaties
- Schrijver, L. L., Vliegenthart, R., & Dykstra, P. (2026). In search of truth: A refined approach to collecting and annotating data for BERT-based misinformation detection. Computational Communication Research, 8(1), 1-26.
- Habib, M., Zendeli, D., van Esch, M., Timmermans, W. J., & van Ham, M. (2026). Unsupervised Clustering Approach to Residential Typo-Morphologies Across Multiple Cities for Urban Heat Vulnerability Assessment. Sustainable Cities and Society, 107107.
- Song, P., de Vlas, S. J., Emery, T., & Coffeng, L. E. (2026). Mapping spatial colleague connectivity patterns from individual-level registry data to inform regional pandemic interventions. PLOS Computational Biology, 22(8), e1014721.
- Enneking, G., Custers, G., & Engbersen, G. (2025). The rapid rise of social infrastructure: Mapping the concept through a systematic scoping review. Cities, 158, 105608.
- Habib, M. M., van Esch, M., van Ham, M., & Timmermans, W. J. (2025). High-resolution datasets for urban heat vulnerability assessment in urbanized areas of the Netherlands. Data in brief, 60, 111525.
- Schrijver, L. L., Roth, D. J., Jans, E. G., Vrielink, J., & Guldemond, P. C. (2025). Effective ways of casting doubt? Examining the different effects of blatant and suggestive disinformation. International Journal of Communication, 19, 23-23.
- Pijpers, K. (2025) Urban Living Labs in times of post-pandemic epistemic injustices: a speculative realist revision
- Snel, E., Engbersen, G., de Boom, J., Seidler, Y. (2024) Nederland na de pandemie – Over de doorwerking van de coronapandemie op sociale cohesie (ZonMw project 1043009201003 based on request VNG)
[]
Benieuwd naar onze onderzoekers in actie? Bekijk onze video’s!
Science Speaks (2026)
In deze aflevering van Science Speaks spreken we met de onderzoekers van PDPC Frontrunner 4 over het versterken van de veerkracht van inwoners en gemeenschappen tijdens crises.
Webinar (2022)
In dit webinar bespreken we de doelen van het Frontrunner 4-project en leggen we uit welk onderzoek wordt gedaan naar het begrijpen en versterken van de veerkracht van inwoners en gemeenschappen tijdens crises.
spacer
