Overheden gebruikten tijdens de COVID-19-pandemie reisverboden om de introductie van nieuwe SARS-CoV-2 varianten te beperken. In Nederland werden vanaf 26 november 2021 directe vluchten uit Zuid-Afrika verboden om de invoer van de Omikron-variant (B.1.1.529) tegen te gaan. Dr. Elke Wynberg en collega’s onderzochten het effect van het Zuid-Afrikaanse reisverbod en de timing van de invoering ervan op latere Omikron-infecties in Nederland. Om toekomstige besluitvorming te ondersteunen, onderzochten zij ook alternatieve scenario’s waarin het reproductiegetal en het aantal indirect geïmporteerde gevallen werden gevarieerd.

Om de directe import van de Omikronvariant uit Zuid-Afrika als uitgangspunt te bepalen, gebruikten Wynberg et al. het aandeel reizigers dat op 26 november 2021 met twee rechtstreekse vluchten vanuit Zuid-Afrika naar Nederland kwam en bij wie met PCR-sequencing een besmetting met de Omikronvariant werd vastgesteld. Het aantal rechtstreeks geïmporteerde Omikronbesmettingen voor en na het instellen van het reisverbod werd afgezet tegen het aantal besmettingen in Zuid-Afrika. Daarbij gingen de onderzoekers ervan uit dat 10% van de besmettingen via indirecte routes Nederland zou binnenkomen. Ook werd aangenomen dat 2% van de reizigers zich bij aankomst niet aan de quarantaineplicht zou houden en dat de effectieve reproductiefactor (Re) van Omikron 1,3 was. In vervolganalyses varieerden zij de Re (tussen 1,1 en 2,0) en het aandeel indirect geïmporteerde besmettingen (tussen 0 en 20%) binnen aannemelijke grenzen.

Resultaten
Vergeleken met een situatie zonder reisverbod zorgde het reisverbod ervoor dat het 14 dagen langer duurde voordat Nederland 10.000 Omikronbesmettingen bereikte. Als het reisverbod twee dagen eerder was ingegaan, kwam daar nog één dag vertraging bij. Als alle indirecte import van besmettingen was voorkomen, bijvoorbeeld door een Europees reisverbod, had dit kunnen leiden tot een vertraging van 21 dagen. Het effect van het reisverbod was echter verwaarloosbaar als de Re 2,0 of hoger was of als er veel besmettingen via reizigers bleven binnenkomen.

Conclusies

Er werd vastgesteld dat reisbeperkingen een uitbraak kunnen uitstellen, maar aanzienlijk minder effectief zijn voor ziekteverwekkers waarvan de invoer niet volledig kan worden gecontroleerd en waarbij het traceren van elke ingevoerde casus onhaalbaar is.

Elke Wynberg: “Bij toekomstige ziekte-uitbraken roepen wij beleidsmakers op om de baten zorgvuldig af te wegen tegen de bekende sociaal-economische nadelen van internationale reisbeperkingen.”

Dit onderzoek is uitgevoerd door wetenschappers van het Pandemic and Disaster Preparedness Center (PDPC) in samenwerking met Schiphol en GGD Kennemerland, en is gepubliceerd op 21 mei 2025 in BMJ Open:

Wynberg, E., Lee, S., Bavalia, R., Eijrond, V., Coffeng, L. E., De Vries, A., … & Schreijer, A. (2025). Estimating the effect of South Africa travel restrictions in November 2021 on the SARS-CoV-2 Omicron outbreak in the Netherlands: a descriptive analysis and modelling study. BMJ open, 15(5), e089610.

Lees de volledige publicatie hier.