Het circulaire ziekenhuis: Zorg zonder milieukosten

Sustainable Health Program Zero Emission Endoscopy

Zeven vuilniszakken afval per intensivecarepatiënt per dag — en dat is nog maar een fractie van de milieu-impact van complete ziekenhuizen. Circulariteit is het antwoord, maar hoe bereik je dat zonder de kwaliteit van zorg te beïnvloeden of een toch al overbelaste zorgmedewerker extra te belasten? Een interdisciplinair Convergence-samenwerkingsverband gaat deze uitdaging aan.

100% circulair

De COVID-19-pandemie was een dubbelzinnige periode in een tijd waarin wegwerpplastic in de zorg snel de nieuwe norm werd. “Aan de ene kant waren we zo druk met het leveren van hoogwaardige zorg tijdens een enorme toestroom van patiënten dat duurzaamheidsinitiatieven naar de achtergrond verdwenen,” zegt Hunfeld. “Maar gangen vol afvalbakken die uitpuilden met wegwerp beschermingsmiddelen stuurden tegelijkertijd ook een krachtige en urgente boodschap uit.”

Alsof dat nog niet genoeg was, benadrukte ook de instabiliteit in leveringen — veroorzaakt door lange toeleveringsketens en havens die van het ene op het andere moment sloten — de noodzaak van circulariteit. Zodra de grootste druk van COVID enigszins was afgenomen, ging een enthousiast interdisciplinair team aan de slag.

“Dit is hét moment om de ecologische voetafdruk van de zorgsector te verkleinen — voor gezonde mensen én een gezonde wereld.” Jan Carel Diehl

“We beschikken over de gecombineerde vindingrijkheid van TU Delft, Erasmus MC en Erasmus Universiteit Rotterdam, meer dan vijftien green teams binnen Erasmus MC staan klaar en de nationale Green Deal 3.0 Duurzame Zorg is net ondertekend. Wij geloven dat een 100% circulaire intensive care-afdeling haalbaar is in 2030, en volledige circulaire ziekenhuizen in 2050.”

Dit is hét moment om de ecologische voetafdruk van de zorgsector te verkleinen — voor gezonde mensen én een gezonde wereld.

Jan Carel Diehl

TU Delft

Healthy Start Academic Lead, Professor in Design for Inclusive Sustainable System Interventions

Een totale ketenaanpak

Door expertise te combineren uit medische wetenschappen, engineering, design, beleid, operations research, supply chain management en gedragswetenschappen past het team een totale ketenaanpak toe gebaseerd op de tien R’s van circulariteit (refuse, rethink, reduce, reuse, recycle, enzovoort).

“We kijken naar productkeuzes, gebruikersgedrag, sterilisatie voor hergebruik en recycling.” Prof. dr. ir. Erik van Raaij

“Aan de inkoopkant kunnen we bijvoorbeeld overstappen op leveranciers die recyclebare verpakkingen gebruiken of die herbruikbare in plaats van wegwerpproducten aanbieden. Erasmus MC blinkt bovendien uit in het gezamenlijk ontwikkelen van nieuwe oplossingen via innovatiegericht inkopen.”

De overstap naar herbruikbare producten lijkt misschien laaghangend fruit, maar vraagt investeringen in interne sterilisatieprocessen, inkoop én mogelijk ook van gebruikers.

“Als verpleegkundigen nu scharen weggooien na gebruik, kunnen we niet verwachten dat zij twee minuten extra besteden aan het schoonmaken ervan vóór sterilisatie,” zegt Hunfeld.

Diehl voegt toe dat een circulaire interventie vaak begint bij één product, maar uiteindelijk invloed heeft op een volledige logistieke keten én de context waarin producten in een ziekenhuis worden gebruikt.

“Deze bredere effecten worden zichtbaar via verschillende mappingmethoden die wij toepassen, zoals product- en gebruikersreizen en material flow analyses.”

Bewustwording als sleutel tot verandering

Bewustwordingstraining vormt de kern van de beoogde transitie, omdat dit helpt ervoor te zorgen dat dagelijks de juiste keuzes worden gemaakt én toegepast.

“Neem persoonlijke beschermingsmiddelen; er is sprake van overmatig gebruik van bijvoorbeeld handschoenen, oogbescherming en andere beschermingsmiddelen,” zegt Hunfeld. “Dit pakken we aan door protocollen te verduidelijken en aan te scherpen. Maar wat we uiteindelijk willen, is dat hele afdelingen — het volledige ziekenhuis — duurzaamheid gaan ademen.”

We kijken naar productkeuzes, gebruikersgedrag, sterilisatie voor hergebruik en recycling.

Prof. dr. ir. E.M. (Erik) van Raaij

Erasmus University Rotterdam

Purchasing and Supply Management in Healthcare, Rotterdam School of Management

Voortbouwen op enthousiasme

Het Sustainable Hospital Living Lab is de plek waar studenten, jonge onderzoekers en medewerkers van Erasmus Universiteit, Erasmus MC en TU Delft samenkomen om onderzoek te doen en duurzame interventies gezamenlijk te ontwikkelen.

Diehl: “De kern van onze strategie is dat wij niet simpelweg ‘duurzaamheid onderzoeken’ of ‘labexperimenten uitvoeren’. We richten ons op directe praktische toepasbaarheid, met evidence-based benaderingen. We bouwen voort op bestaand enthousiasme door te laten zien wat er mogelijk is.”

En dat enthousiasme is volop aanwezig — onder de drie projectleiders, studenten en ziekenhuispersoneel. “Vooral de jongere generatie wil verschil maken. Zij zijn opgegroeid met afval scheiden. Ze verwachten op hun werk niet minder te doen.” Dr. Nicole Hunfeld

“Iets weggooien na een dag, na een half uur, of simpelweg omdat het uitgepakt is — zelfs als dat voor infectiepreventie gebeurt — voelt voor hen niet logisch.”

Ook studenten melden zich massaal aan voor interdisciplinair onderzoek naar duurzame gezondheidszorg. “Tijdens ieder semester begeleiden wij een grote groep masterstudenten van zowel TU Delft als Erasmus,” aldus Diehl.

Vooral de jongere generatie wil verschil maken. Zij zijn opgegroeid met afval scheiden. Ze verwachten op hun werk niet minder te doen.

Dr. N.G.M. (Nicole) Hunfeld

Erasmus MC

Programmacoördinator Sustainable Research, Hoofd van het Erasmus MC Green Intensive Care Netwerk

Plug and play

Het team wil minimaal negen use cases rond disposables, apparaten en medische hulpmiddelen aanpakken binnen de klinische afdelingen Oncologie, Verloskunde en de Intensive Care.

Maar dat is slechts het topje van de ijsberg. Het uiteindelijke doel is het ontwikkelen van een evidence-based transitmodel dat snel toepasbaar is voor iedere medische afdeling en voor andere (internationale) ziekenhuizen.

Van Raaij: “Op dit moment is voor vrijwel ieder duurzaamheidsvraagstuk in een ziekenhuis een multidisciplinair team van wetenschappers en professionals nodig. Wij willen onze circulaire methoden voor de ziekenhuisomgeving plug-and-play maken — voor iedere productgroep en voor iedere verpleegkundige, arts of manager die de ecologische impact van zijn of haar werkomgeving wil verkleinen.”