Nederland staat voor twee crises tegelijk: een woningtekort en toenemende klimaatrisico’s. De noodzaak om snel nieuwe woningen te bouwen wordt bemoeilijkt door zeespiegelstijging, bodemdaling en hevigere neerslag. Om stedelijke ontwikkeling klimaatbestendiger te maken, introduceerde de overheid Water en Bodem Sturend (WBS): beleidsprincipes die natuurlijke condities centraal stellen in hoe en waar Nederland bouwt. Maar zijn water en bodem in de praktijk ook echt leidend? Dr. Emanuel Ubert en Adela Agnew zochten het uit.

Emanuel Ubert van de Rotterdam School of Management en onderzoeksassistent Adela Agnew doken in 7 grote bouwprojecten verspreid over Nederland, van nieuwe woongebieden in laaggelegen polders tot bouwprojecten in overstromingsgevoelige havengebieden. De onderzoekers spraken met meer dan 50 professionals die betrokken zijn bij stedelijke ontwikkeling, waaronder beleidsmakers, ontwikkelaars en waterbeheerders. Hun centrale vraag: wanneer heeft Water en Bodem Sturend daadwerkelijk impact op beslissingen, en wanneer blijft het vooral beleid op papier?

Van richtlijn naar harde eis

Uit het onderzoek blijkt dat het succes van WBS vooral afhangt van de manier waarop het wordt toegepast. Wanneer lokale overheden het beleid hanteren als een strikte voorwaarde voor goedkeuring, heeft het invloed op ontwerpkeuzes en planvorming. Wordt het beleid losser toegepast, dan blijft de impact vaak beperkt. “Het beleid wordt pas echt krachtig wanneer het wordt vertaald van een flexibele richtlijn naar een concrete eis,” zegt dr. Ubert.

“Als WBS-maatregelen niet verplicht zijn, worden ze al snel overvleugeld door krappe budgetten, strakke deadlines of andere druk. Klimaatrisico’s worden dan vaak pas later in het proces aangepakt, als een technisch probleem in plaats van als een leidend principe.”

Om WBS te helpen verschuiven van een afweging naar een niet-onderhandelbare randvoorwaarde, bevat het rapport concrete aanbevelingen voor alle bestuurslagen, van gemeenten tot het Rijk.

Andere bepalende factoren

Of water en bodem daadwerkelijk leidend zijn in ontwikkelprojecten, hangt ook af van andere factoren, zoals het financieringsmodel. In sommige projecten werden WBS-maatregelen gezien als een kans om waarde toe te voegen, bijvoorbeeld door aantrekkelijke waterrijke woonomgevingen te creëren.

Agnew wijst op een dieperliggend probleem in hoe risico’s en kosten worden beoordeeld. “In veel projecten zijn kortetermijnkosten veel eenvoudiger te berekenen dan langetermijnrisico’s,” zegt zij. “Daardoor wordt klimaatadaptatie vaak gezien als een extra kostenpost, terwijl de toekomstige kosten van niets doen grotendeels onzichtbaar blijven.”

Ook samenwerking blijkt van groot belang. In projecten waar waterbeheerders of externe experts vanaf het begin als volwaardige partners betrokken waren, en niet pas later als adviseurs, werden klimaatoverwegingen beter geïntegreerd in de plannen.

Bekijk de explainer 

In de video hieronder legt Emanuel Ubert uit waarom Water en Bodem Sturend van belang is, hoe het beleid in de praktijk kan worden versterkt en wat dat kan betekenen voor de manier waarop we in de toekomst bouwen.

Expert meeting

De bevindingen uit het rapport werden besproken tijdens een expert meeting op 2 december, waar onderzoekers, beleidsmakers en professionals uit de praktijk samenkwamen om de implicaties te bespreken. Onder de deelnemers waren academici, maar ook vertegenwoordigers van bouwbedrijven, waterschappen, banken, gemeenten en ministeries.

De discussie ging onder meer over hoe nationale ambities kunnen worden vertaald naar besluiten die standhouden in concrete projecten, en wat er nodig is om klimaatbestendigheid structureel onderdeel te maken van gebiedsontwikkeling. Vervolgstappen richten zich op het verder concretiseren van een uitvoeringsaanpak en het faciliteren van kennisuitwisseling tussen regio’s en projecten.